W rzeczywistości czynność polegająca na „przepisaniu” składnika majątkowego na rzecz osoby najbliższej ma charakter pozorny, bowiem w rzeczywistości dłużnik pozostaje we władaniu ruchomości bądź nieruchomości, której prawo własności przeniósł na osobę trzecią, z kolei wierzyciel zostaje pozbawiony możliwości zaspokojenia się z majątku dłużnika. Komornik pozostaje bezradny, bo dłużnik – oficjalnie – nic nie ma.
Instytucją prawa cywilnego, która pozwala zaradzić takiej sytuacji jest tzw. skarga pauliańska, której istota sprowadza się do zakwestionowania czynności dłużnika, która prowadzi do zmniejszenia lub całkowitego wyzbycia się przez niego majątku. Docelowo dochodzi do egzekucji z tego składnika majątkowego, który został przekazany osobie trzeciej, tak jakby do tej czynności nie doszło.
Nie jest to jednak takie proste, jest bowiem obwarowane kilkoma warunkami i koniecznością prowadzenia postępowania sądowego przeciwko osobie trzeciej, która składnik majątkowy nabyła. W procesie wierzyciel musi wykazać, że osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, a dłużnik działał z zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela. Ważne jest też, by osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową, była świadoma pozorności tej sytuacji – albo mogła się tego dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności.
Samo wykazanie uzyskania korzyści majątkowej przez osobę trzecią zwykle nie nastręcza trudności. Podobnie jak fakt pokrzywdzenia wierzyciela wskutek dokonanej czynności, skoro komornik umorzył postępowanie egzekucyjne wobec bezskuteczności egzekucji. Nieco trudniej jest z wykazaniem przesłanki świadomości osoby trzeciej co do tego, że dłużnik działał z zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela (bądź tego, że powinna przy dołożeniu należytej staranności być tego świadoma).
Przepisy ustanawiają jednak kilka domniemania, które w pewnych sytuacjach zwalniają wierzycieli z ciężaru dowodowego.
Po pierwsze, zgodnie z art. 528 k.c. jeżeli korzyść majątkową osoba trzecia uzyskała bezpłatnie, to wierzyciel nie musi wykazać, że była świadoma lub mogła się dowiedzieć o zamiarze pokrzywdzenia dłużnika przez wierzyciela.
Z kolei jeżeli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim stosunku dłużnikiem, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Podobnie jeżeli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych.
Warto pamietać, że termin przedawnienia co do możliwości skorzystania ze skargi pauliańskiej wynosi 5 lat od dokonania kwestionowanej czynności – do tego czasu należy wszcząć postępowanie sądowe.
Jeżeli zatem egzekucja okazała się bezskuteczna, a masz wiedzę, że twój dłużnik wyzbył się majątku, warto skonsultować z prawnikiem możliwość skorzystania z opisanej instytucji.
