Co do zasady każdy wezwany świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie sądu i złożyć zeznania. Niestawiennictwo lub bezpodstawna odmowa udzielenia odpowiedzi na pytania mogą skutkować ukaraniem grzywną, a nawet zastosowaniem 7-dniowego aresztu. Ustawodawca zdecydował się jednak przyznać prawo do odmowy składania zeznań określonym osobom.
Pierwszą kategorię stanowią osoby najbliższe dla oskarżonego.
Zgodnie z art. 182 § 1 k.p.k. osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić złożenia zeznań. Kim jest osoba najbliższa? Aby to ustalić, należy sięgnąć do art. 115 § 11 k.k. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. Jak wskazuje art. 182 § 2 k.p.k., prawo do odmowy złożenia zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia.
Osoba najbliższa dla oskarżonego powinna zostać pouczona przez sąd o prawie odmowy złożenia zeznań. Nie ma przy tym znaczenia, że na wcześniejszym etapie postępowania, np. będąc przesłuchiwana na Policji składała już zeznania. Nie musi obawiać się ukarania przez sąd z uwagi na to, że wcześniej złożyła określone zeznania w postępowaniu przygotowawczym.
Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem (art. 182 § 3 k.p.k.).
Ustalenie, czy świadek jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem, wymaga dokładnego zbadania sprawy przez sąd. Nierzadko bowiem dana osoba jest oskarżona w innym postępowaniu o przestępstwo, które w pewien sposób pozostaje powiązane z czynem będącym przedmiotem sprawy, w której występuje jako świadek. Samo powiązanie obu postępowań nie jest jednak wystarczające. Konieczne jest ustalenie, że chodzi o współudział w tym samym przestępstwie.
Odmowa złożenia zeznań może mieć istotne znaczenie procesowe. Jeżeli świadek skorzysta z tego uprawnienia, jego wcześniejsze zeznania co do zasady nie mogą być wykorzystywane przez sąd. W niektórych przypadkach może to nawet prowadzić do uniewinnienia oskarżonego.
Prawo do odmowy złożenia zeznań należy odróżnić od prawa do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania. Jeżeli osoba, której przysługuje prawo odmowy zeznań, zdecyduje się jednak zeznawać przed sądem, nie może następnie uchylać się od odpowiedzi na konkretne pytania, powołując się na przysługujące jej wcześniej prawo odmowy zeznań. Innymi słowy, jeżeli zdecydujesz się złożyć zeznania przed sądem, nie ma już odwrotu.
Prawo do odmowy udzielenia odpowiedzi na poszczególne pytania przysługuje w pewnych okolicznościach każdemu świadkowi.
Zgodnie z art. 183 § 1 k.p.k. świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego samego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe.
Przepis ten stanowi wyraz jednej z podstawowych zasad procesu karnego – nikt nie ma obowiązku dostarczania dowodów przeciwko sobie ani przyczyniania się do własnego skazania. Z tego względu świadek nie musi odpowiadać na pytania, które mogłyby prowadzić do przypisania mu odpowiedzialności karnej. Podobnie jest w sytuacji, gdy odpowiedź mogłaby narazić na odpowiedzialność karną osobę dla niego najbliższą.
W przeciwieństwie do prawa odmowy złożenia zeznań, które dotyczy całego przesłuchania, art. 183 § 1 k.p.k. pozwala odmówić odpowiedzi wyłącznie na konkretne pytania. Świadek ma więc obowiązek złożyć zeznania, ale może uchylić się od odpowiedzi na te pytania, które stwarzają ryzyko pociągnięcia jego lub osoby najbliższej do odpowiedzialności karnej.
