Co do zasady przeszukania dokonuje się na polecenie sądu lub prokuratora, a funkcjonariusze przeprowadzający czynności powinni okazać postanowienie osobie, u której przeszukanie jest dokonywane. To jednak zasada, od której organy ścigania łatwo mogą odstąpić. Zgodnie z art. 220 § 3 k.p.k. przeszukanie w przypadkach niecierpiących zwłoki może nastąpić…po okazaniu legitymacji służbowej lub nakazu dowódcy jednostki. Chociaż „przypadek niecierpiący zwłoki” powinien być interpretowany zawężająco, to praktyka odbiega teorii. Jak zatem może bronić się osoba, wobec której dokonano przeszukania z nadużyciem wskazanego przepisu?
Osobie, której prawa naruszono podczas przeszukania, przysługuje zażalenie do Sądu Rejonowego w okręgu, w którym prowadzone jest postępowanie. Zażalenie może być wniesione choćby z tego powodu, że nie zachodził przypadek niecierpiący zwłoki uzasadniający przeszukanie bez postanowienia sądu lub prokuratora, a także gdy innych powodów dokonano przeszukania z naruszeniem prawa. Jeżeli przeszukania dokonuje się bez postanowienia prokuratora lub sądu, to obowiązkiem jednego z tych organów jest zatwierdzenie tej czynności w terminie 7 dni. Zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od doręczenia postanowienia o zatwierdzeniu przeszukania. Uwzględnienie zażalenia może być podstawą pociągnięcia do odpowiedzialności funkcjonariuszy, którzy przekroczyli swoje uprawnienia, a także odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Co istotne – postanowienie doręcza się tylko w razie zgłoszenia takiego żądania w protokole z przeszukania.
Co jeszcze warto wiedzieć? Naruszenie jakich zasad może powodować skuteczność zażalenia?
- przeszukania można dokonywać wyłącznie w godzinach od 06:00 do 22:00 (wyjątek stanowią miejsca ogólnodostępne i służące wyłącznie do przechowywania przedmiotów; z kolei przeszukanie rozpoczęte przed porą nocną można kontynuować dalej),
- osoba u której przeprowadzane jest przeszukanie ma prawo uczestniczyć w czynności wraz ze wskazaną przez siebie osobą,
- osobę, u której ma nastąpić przeszukanie, należy przed rozpoczęciem czynności zawiadomić o jej celu i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów (wydanie żądanych przedmiotów co do zasady czyni bezzasadnym przeprowadzanie przeszukania),
- jeżeli przy przeszukaniu nie ma na miejscu gospodarza lokalu, funkcjonariusze mają obowiązek przywołać przynajmniej jednego dorosłego domownika lub sąsiada do uczestniczenia w czynności,
- jeżeli osoba, u której przeprowadza się przeszukanie, oświadczy, że wydane lub znalezione przy przeszukaniu pismo lub inny dokument zawiera informacje niejawne lub wiadomości objęte tajemnicą zawodową lub inną tajemnicą prawnie chronioną albo ma charakter osobisty, organ przeprowadzający czynność przekazuje niezwłocznie pismo lub inny dokument bez jego odczytania prokuratorowi lub sądowi w opieczętowanym opakowaniu,
- przeszukanie lub zatrzymanie rzeczy powinno być dokonane zgodnie z celem tej czynności, z zachowaniem umiaru, oraz w granicach niezbędnych dla osiągnięcia celu tych czynności przy zachowaniu należytej staranności, w poszanowaniu prywatności i godności osób, których ta czynność dotyczy, oraz bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości.
