Czym jest wspólność majątkowa i jak powstaje?
Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami powstaje wspólność majątkowa (art. 31 k.r.o.). Oznacza to, że większość składników majątkowych nabytych w trakcie trwania małżeństwa będzie stanowić współwłasność małżonków. Dotyczy to w szczególności wynagrodzenia za pracę, dochodów z działalności gospodarczej jednego z małżonków, pobranego świadczenia emerytalnego, środków zgromadzonych na subkoncie ZUS, a także dochodów z majątku osobistego małżonków. Przepisy ustanawiają domniemanie wejścia składnika do majątku wspólnego. Innymi słowy, jeżeli przepis wprost nie stanowi, że dany składnik majątkowy wchodzi do majątku osobistego, to taki składnik zostaje włączony w skład majątku wspólnego. Majątek osobisty małżonka stanowią przede wszystkim: przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, przedmioty odziedziczone lub darowane (chyba że coś innego wynika z oświadczenia darczyńcy), prawo do zadośćuczynienia za uszkodzenie ciała lub rozstroju zdrowia, nagrody za osobiste osiągnięcia, prawa autorskie, a także przedmioty służące do zaspokajania potrzeb osobistych wyłącznie jednego z małżonków (art. 33 k.r.o.).
Czy można wyłączyć bądź rozszerzyć wspólność majątkową?
Opisane wyżej zasady znajdą zastosowanie tylko, jeżeli małżonkowie nie postanowią inaczej w umowie majątkowej małżeńskiej. W trakcie trwania małżeństwa lub przed jego zawarciem możliwe jest bowiem zawarcie tzw. intercyzy. Umowa musi być jednak zawarta w formie aktu notarialnego.
Kiedy ustaje wspólność majątkowa?
Rozdzielność majątkowa powstaje w razie orzeczenia przez sąd rozwodu, separacji, a także na żądanie jednego z małżonków z ważnych przyczyn lub wierzyciela jednego z małżonków.
Ponadto wspólność majątkowa ustaje z mocy prawa w razie ogłoszenia upadłości jednego z małżonków lub ubezwłasnowolnienia.
Co z majątkiem wspólnym po ustaniu wspólności?
Z chwilą orzeczenia rozwodu opisana wspólność ustaje. Każdy z byłych małżonków może domagać się zniesienia współwłasności poszczególnych składników w drodze postępowania sądowego. Uprawnienie to nie przedawnia się – można żądać podziału majątku wspólnego w każdym czasie po ustaniu wspólności.
Czy można samodzielnie dokonać podziału majątku czy tylko z udziałem sądu?
Oczywiście! Podział może nastąpić poprzez umowę zawartą między małżonkami. Postępowania o podział majątku są bardzo długie, a czasami trwają nawet kilkanaście lat. Umowa może być zawarta w dowolnej formie, chociaż zalecane jest dochowanie formy pisemnej ze względów dowodowych. Jeżeli jednak w skład majątku wchodzi nieruchomość, to konieczne będzie zawarcie umowy w formie aktu notarialnego.
Czy można podzielić majątek przed ustaniem wspólności?
Nie.
Czy można podzielić majątek wspólny wraz orzeczeniem rozwodu?
Tak, ale w praktyce będzie to miało miejsce wyłącznie w razie przedstawienia przez małżonków zgodnego planu podziału.
W jaki sposób sąd podzieli majątek wspólny?
Stosowanie do przepisów o zniesieniu wspólności. Następuje to poprzez przyznanie poszczególnych przedmiotów na wyłączną własność jednego z byłych małżonków, z obowiązkiem dokonania spłaty lub dopłaty na rzecz drugiego małżonka – najczęściej; sąd może również dokonać fizycznego podziału rzeczy – w odniesieniu do nieruchomości polega to na wyodrębnieniu ze wspólnej nieruchomości, dwóch odrębnych lokali; sąd może także dokonać sprzedaży składnika majątkowego objętego współwłasnością (bardzo niekorzystna opcja).
Czy orzeczenie przez sąd o winie w rozkładzie pożycia małżeńskiego będzie miało wpływ podział majątku?
Nie. Wina nie ma znaczenia dla ustalenia wielkości udziałów w majątku wspólnym.
Czy zawsze małżonkowi przysługuje połowa majątku wspólnego?
Co do zasady udział małżonków w majątku wspólnym jest równy. W idealnej sytuacji sąd podzieli majątek uznając, że każdemu należy się 50% wartości. Istnieje jednak możliwości ustalenia nierównych udziałów, jednak jest to ograniczone do wyjątkowych sytuacji. Jeżeli przykładowo jeden z małżonków prowadził hulaszczy tryb życia i wydał znaczną część majątku na podróż do Las Vegas bądź nie przyczyniał się do powiększenia majątku wspólnego, to sąd może ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym. W praktyce oznacza to, ze nielojalnemu małżonkowi przypadnie mniej, niż połowa wspólnego majątku. Należy zaznaczyć, że troska o wychowanie dzieci jest traktowana jako przyczynianie się do powiększenia majątku wspólnego.
W trakcie trwania małżeństwa dokonywano nakładów z majątku wspólnego na osobisty albo z osobistego na wspólny, czy podlegają rozliczeniu?
Tak. Zgodnie z art. 45 k.r.o. każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.
Może zdarzyć się, że ze wspólnych środków np. wynagrodzenia z prace, powodowie wyremontowali nieruchomość, która należała tylko do jednego z nich (bo na przykład została odziedziczona, albo jeden z małżonków był jej właścicielem przed zawarciem małżeństwa). W takiej sytuacji mamy czynienia z nakładem z majątku wspólnego na osobisty. Możemy mieć również mieć do czynienia z nakładem poczynionym z majątku osobistego na wspólny. Na przykład małżonek ze środków, które odziedziczył, albo którymi dysponował przed zawarciem małżeństwa dokonuje generalnego remontu mieszkania należącego do obojga małżonków. Warto również podkreślić, że nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. Istnieją również nakłady dokonane z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek osobisty drugiego, co pod pewnymi warunkami również podlega rozliczeniu w omawianym postępowaniu.
Na jakich zasadach sąd dokonuje podziału?
Sąd uwzględni dokonane nakłady, zasądzając spłatę na rzecz drugiego (byłego) małżonka. Dokonuje to się według stanu z chwili dokonania i według cen aktualnych. W przypadku sporu co do wartości (co często się zdarza), sąd zasięgnie opinii biegłego rzeczoznawcy, który wyceni wartość nakładów bądź poszczególnych składników majątkowych.
Nie zgłosiłem żądania nakładów w postępowaniu sądowym, czy mogę nadal tu zrobić?
Czy podział majątku obejmuje cały majątek?
Podział majątku wspólnego co do zasady obejmuje cały majątek. Wiąże to się z obowiązkiem zgłoszenia – do końca postępowania w pierwszej instancji, faktu dokonania nakładów. Jeżeli takie żądanie nie zostanie zgłoszone, nie ma możliwości dochodzenia nakładów później, w innym postępowaniu.
